Polen op de strafbank?

Afgelopen woensdag besloot de Europese Commissie om Artikel 7, een zware strafprocedure, tegen Polen in werking te stellen. De justitiehervormingen die de Poolse regering doorvoert zouden in strijd zijn met de Europese waarden en daarom wil de Commissie het land nu sanctioneren. Wat houdt dat beruchte Artikel 7 eigenlijk in, zal Polen effectief gestraft worden en waarom zet Polen de hervormingen van het gerechtelijke apparaat door?

Tijdens een persconferentie afgelopen woensdag deelde Frans Timmermans, vicevoorzitter van de Europese Commissie mee, dat de Commissie besloten heeft om Artikel 7 van het Europese verdrag in werking te stellen tegen Polen. Dat befaamde artikel wordt ook wel de “nucleaire optie” genoemd, omdat het een allerlaatste hulpmiddel is, om een lidstaat die ingaat tegen de Europese waarden terug op het juiste pad te brengen.

Artikel 7 stelt dat een lidstaat die ingaat tegen de Europese waarden daarvoor gesanctioneerd kan worden. Alvorens het tot een effectieve straf komt, moeten wel eerst verschillende stappen doorlopen worden. Een eerste stap is het geven van een waarschuwing aan de betrokken lidstaat. Indien vier vijfde van de EU-lidstaten vaststelt dat een bepaalde lidstaat de Europese waarden schendt, krijgt de geviseerde lidstaat een waarschuwing. Na het ontvangen van deze waarschuwing krijgt men de tijd om de zaken op orde te stellen. Wanneer dit niet gebeurt kan de Commissie vaststellen dat er een voortdurende schending van de Europese waarden plaatsvindt. Die constatering kan er enkel komen met unanimiteit van de lidstaten. Pas daarna kan overgegaan worden tot een laatste stap die de echte sancties voorziet, zoals het inperken van stemrecht tijdens de commissievergaderingen. Om tot deze sancties te komen is een gekwalificeerde meerderheid vereist.

Dat het Artikel in werking is getreden tegen Polen, hoeft dus nog niet te betekenen dat het effectief tot sancties zal komen. Vooreerst is het nog niet duidelijk of vier vijfde van de lidstaten zal instemmen met het waarschuwen van Polen, maar het lijkt waarschijnlijk dat minstens 22 van de 27 stemgerechtigde lidstaten het eerste deel van het artikel zullen goedkeuren. Traditionele bondgenoot Hongarije heeft op woensdag bij monde van zijn vicepremier Zsolt Semjen alvast laten weten dat het tegen zal stemmen. Mochten zich nog vijf andere landen bij Hongarije aansluiten, dan zal er geen waarschuwing volgen en eindigt de volledige procedure. Of Polen naast de Hongaren nog andere bondgenoten zal vinden is op dit moment nog niet helemaal duidelijk. Gesteld dat er voldoende steun gevonden wordt om Polen een waarschuwing te geven, dan lijkt het nog altijd onmogelijk dat er verdere stappen tegen het land zullen volgen, omdat daarvoor unanimiteit vereist is. Aangezien Hongarije zijn steun heeft uitgesproken voor Polen, zal het dus nooit verder komen dan een waarschuwing en zal de “nucleaire optie” niet veel meer dan een losse flodder blijken…

Dat Timmermans net deze woensdag besloten heeft om over te gaan tot Artikel 7 is geen toeval. Toen het Poolse parlement deze zomer drie wetten had gestemd met betrekking tot hervormingen van het gerechtelijk apparaat, had de Commissie reeds gedreigd met het beruchte artikel. President Duda sprak echter zijn veto uit tegen twee van de drie wetten, waardoor deze moesten worden herzien. Begin december keurde het Poolse parlement de nieuwe versies van deze wetten goed, en president Duda besloot om de wetten dit keer wel te ondertekenen. Dit moet voor Timmermans reden genoeg geweest zijn om tot actie over te gaan.

Vuurdoop

De kwestie sleept al meer dan twee jaar aan. Toen PiS aan de macht kwam in 2015 begon het met de hervorming van het hooggerechtshof. Later voerde de regering nog een tiental andere wetten door met betrekking tot het gerecht. Telkens riepen de hervormingen negatieve reacties op vanuit de EU, omdat ze de onafhankelijkheid van justitie zouden fnuiken. Voor premier Morawiecki wordt de crisis die voortkomt uit het inroepen van Artikel 7 zijn vuurdoop. Het is cynisch dat juist de nieuwe premier die meer Europees gezind is dan zijn voorgangster, Beata Szydło, met deze crisis te maken krijgt. Verwacht wordt dat Morawiecki de juiste man op de juiste plaats is om onderhandelingen met de EU te leiden. Met zijn taalkennis en ervaring op het internationale toneel lijkt hij beter geschikt dan Szydło om de dialoog met de Commissie aan te gaan. Woensdag liet Morawiecki weten de situatie te betreuren en bereid te zijn om in te gaan op de oproep tot dialoog. Op 9 januari zal hij in Brussel een ontmoeting hebben met Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en vicevoorzitter Timmermans om de kwestie te bespreken. Het wordt uitkijken hoe deze ontmoeting zal verlopen en hoe Morawiecki zich zal opstellen, maar het ziet er naar uit dat het een open gesprek zal worden. Het is dus niet onmogelijk dat er  een compromis zou kunnen worden gevonden.

“Broodnodige hervormingen”

Dat de Poolse regering ondanks alle tegenstand haar justitiehervormingen heeft doorgedreven heeft veel te maken met de steun die ze voor deze hervormingen geniet. Tegenstanders vrezen dat de rechterlijke macht in gevaar zal komen door de hervormingen en velen van hen kwamen deze zomer op straat te protesteren. Onder druk van die straatprotesten besloot president Duda zijn veto te stellen tegen twee wetten die de hervormingen moesten vastleggen.

Uit peilingen bleek dat een meerderheid van de Polen echter een hervorming van de rechterlijke macht voorstaat. De regeringspartij PiS werkte dus aan een herziening van de eerdere wetsvoorstellen. Die wetsvoorstellen werden begin december gestemd en werden intussen door de president ondertekend.

PiS heeft het over broodnodige hervormingen omdat het gerechtelijk apparaat een overblijfsel zou zijn van het oude communistische regime en partijdig zou zijn. Dat de regering 40% van de rechters op pensioen wil sturen is voor haar een noodzakelijke stap, om voor eens en altijd te breken met de restanten van de voormalige communistische elite die zichzelf boven de wet zou stellen. Voor de regering zijn deze hervormingen stilaan ook een stokpaardje geworden. Dag in dag uit hamert PiS er bij de Polen op dat zij de partij van het gewone volk is en dat ze er alles aan doen om op te komen voor de rechten van het volk. De justitiehervormingen zijn uitgegroeid tot een symbooldossier waarin de regering wil tonen dat het haar menens is in de strijd tegen “de elite”.

Dat de werking van het Poolse gerecht aan hervormingen toe is erkent ook de oppositie. De regering staat dus niet alleen in haar strijd voor hervormingen. De oppositie, waaronder de voormalige regeringspartij Burgerplatform (PO), dringen ook aan op wijzigingen binnen justitie, zij het op een andere manier. Dat PO nu met eigen voorstellen voor een justitiehervorming komt wordt door PiS als flauwekul afgedaan, maar het sterkt de Poolse regering wel in haar overtuiging dat haar hervormingen er hoe dan ook moeten komen.

Polarisatie

Een diepzinnige dialoog tussen Polen en de EU lijkt de enige uitweg uit deze impasse, en dat is ook waar Timmermans in zijn persconferentie op aanstuurde. Indien er geen oplossingen gevonden worden lijkt het er op dat er enkel verliezers zullen overblijven. De voorbije jaren is het water tussen de EU en Polen steeds dieper geworden. De activatie van Artikel 7 mag voor de Commissie een ultieme reddingsboei blijken, het zou wel eens als een boemerang in haar gezicht kunnen terugkeren. Wanneer de lidstaten over eventuele maatregelen zullen moeten stemmen kan dit binnen de Commissie voor verdeeldheid zorgen, een deel van de lidstaten vindt immers dat de EU zich niet met binnenlandse aangelegenheden van leden dient te bemoeien. Hongarije zal sowieso de uitvoering van sancties verhinderen. De Commissie zal dus  machteloos staan. Daarnaast kan de ganse procedure anti-EU-gevoelens in Polen in de hand werken en zo de polarisatie verder aanscherpen en het conflict op de spits drijven.

Als de diplomatieke optie faalt, dan lijkt het er op dat een oplossing helemaal ondenkbaar wordt. In sommige media wordt er voor gepleit om de Europese subsidies voor Polen terug te schroeven en het land op die manier te straffen. De EU kan de geldkraan echter pas in 2021, bij de verdeling van de nieuwe subsidies, dichtdraaien. Eer het zo ver komt zal dus heel wat tijd voorbijgaan, en zulke maatregelen zullen ook grondig onderhandeld dienen te worden. Daarenboven is het ook helemaal niet zeker of een opschorting van de Europese fondsen voor Polen geen omgekeerd effect zou bereiken. Toen de EU Rusland sancties oplegde omwille van de annexatie van de Krim deed dit het land economisch veel pijn. Toch deed dit de steun van de Russische bevolking voor haar regering niet afzwakken, maar nam deze zelfs nog toe. Eenzelfde scenario zou ook in Polen niet ondenkbaar kunnen zijn.

Aangezien een verdere escalatie van het conflict voor geen van beide partijen een oplossing zal bieden, zijn Polen en de EU dus tot de dialoog veroordeeld. Het is dus vooral uitkijken naar de resultaten van de ontmoeting van  9 januari, en naar de compromisbereidheid van beide partijen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s