Kerkbezoek in Polen

Het devote katholicisme van de Polen is een van de kenmerken die buitenlanders vaak opvalt. Maar hoe is het eigenlijk gesteld met het geloof van de Polen, en is Polen écht een katholiek bastion of slaat de ontkerkelijking ook hier toe? In deze kersttijd is het een ideaal moment om hier dieper op in te gaan.

Polak-katolik, de Pool-katholiek. In nationalistische Poolse kringen is dit de definitie om een “echte” Pool te omschrijven, en ook in het buitenland worden Polen vaak vrij snel gelinkt aan het katholicisme. Polen en katholicisme lijken onlosmakelijk met elkaar verbonden. Zo zou zelfs Stalin tijdens de Tweede Wereldoorlog gezegd hebben dat het niet eenvoudig zou zijn om de Polen een communistische dictatuur op te leggen, net omdat ze zulke overtuigde aanhangers van het katholicisme zijn.

Toch is Polen niet altijd zo overtuigd katholiek geweest. Toen Polen in 1918 na 123 jaar onder Pruisisch, Russisch en Oostenrijks bewind terug onafhankelijk werd, was het geen homogene staat. Het grootste deel van de etnische Polen hing het katholicisme aan, maar daarnaast was zo’n tien procent van de bevolking Joods. Het land kende ook grote Oekraïense, Wit-Russische, Litouwse en Duitse minderheden. De Oekraïners en Wit-Russen waren voornamelijk aanhangers van de uniatenkerk of van het orthodoxe christendom, de Duitse minderheid was voor een groot deel protestants, enkel de Litouwse minderheid deelde het katholicisme met de Polen.

Het is pas na 1945, toen de grenzen van Polen helemaal hertekend werden en het land een van de etnisch meest homogene van Europa werd, dat het katholicisme in het land een monopolie verwierf. Het communistische regime dat in het land gevestigd werd slaagde er niet in het geloof van de Polen te breken. Nowa Huta, een arbeiderswijk die na de Tweede Wereldoorlog nabij Krakau opgetrokken werd, moest een schoolvoorbeeld van de communistische bouwarchitectuur worden.  Dus mocht er in deze wijk geen plaats zijn voor een kerk. De modelstad kwam er en aanvankelijk was er geen kerk te bespeuren. Na aanhoudend protest van gelovigen en de kerkelijke gezaghebbers, kwam er in 1967 toelating om toch een kerk te bouwen. In 1977 werd deze ingewijd.

De houding van de communistische autoriteiten in de zaak Nowa Huta, is een voorbeeld van haar algemene houding tegenover de Katholieke Kerk. De officiële mantra van de communisten druiste regelrecht in tegen iedere vorm van geloof, maar om de situatie in het land onder controle te houden werd openlijke confrontatie en provocatie veelal uit de weg gegaan.

De Katholieke Kerk in Polen speelde een grote rol in de oppositie tegen het regime. Karol Wojtyła, die in 1978 paus Johannes Paulus II werd, was een van de protagonisten in de oppositiebeweging. Dat het kerkbezoek in Polen het hoogste is in Europa, wordt door velen toegeschreven aan de oppositierol die de Kerk gespeeld heeft tijdens de Koude Oorlog.

Dalend kerkbezoek

Ondertussen ligt de Koude Oorlog al bijna drie decennia achter ons en is Polen er op economisch vlak enorm op vooruitgegaan. Om de actuele stand van de Katholieke Kerk in Polen te bekijken is het Poolse instituut voor statistiek van de Katholieke Kerk (ISKK) een goede bron. Dit instituut houdt sinds 1971 allerhande informatie omtrent het geloof in Polen bij. Sinds 1981 worden er jaarlijkse rapporten gepubliceerd die onder meer berichten over het kerkbezoek in het land.

In 2016 verklaarde 87 procent van de Polen katholiek te zijn. Een hoog percentage dat gedurende de afgelopen twintig jaar vrij stabiel is. Het zegt echter weinig over het aantal praktiserend katholieken. Onderstaande grafiek toont de evolutie in het kerkbezoek aan en daar is wel degelijk een neerwaartse trend zichtbaar.

kerkbezoek

Evolutie van het kerkbezoek in Polen. Grafiek: ISKK

De blauwe lijn toont het percentage van de bevolking dat wekelijks de zondagsmis bijwoont, de zogenaamde dominicantes. De oranje lijn, de communicantes, toont aan welk procent van de aanwezigen in de zondagsmis ook te communie gaat. Hoewel het aantal praktiserende katholieken de laatste jaren lijkt te stagneren, is er op langere termijn een dalende trend waarneembaar.

Regionale verschillen

Bovenstaande gegevens hebben betrekking op gans Polen, en houden geen rekening met grote regionale verschillen. In de grote steden en in het westen van het land ligt het aantal wekelijkse kerkgangers aanzienlijk lager dan op het platteland. De kaart hieronder toont het percentage praktiserend katholieken per decanaat.

kerkbezoek
Kaart: ISKK

De kaart is onderverdeeld in decanaten en in bisdommen (de dikkere zwarte lijnen). De regionale verschillen komen duidelijk naar voor. Het landelijke gemiddelde van 39% wordt in het zuiden en oosten ruimschoots overschreden, terwijl het meer welvarende westen en de streek rond Warschau duidelijk minder devoot is.

Tridentijnse ritus

De Poolse katholieken zijn niet alleen sterk praktiserend, een groot deel van hen wil ook  terug naar de Tridentijnse ritus van voor het Tweede Vaticaans Concilie. Uit een onderzoek dat dit jaar werd afgenomen door het ISKK blijkt dat 50% van de Poolse katholieken de mis volgens de Latijnse ritus beschouwt als teken van trouw aan de katholieke tradities. Een diepgaand onderzoek dat dieper ingaat op deze resultaten is er nog niet gekomen, maar er zijn verschillende theses die de conservatieve reflex proberen te verklaren.

Sommigen zien in dit percentage vooral het conservatisme van de Poolse katholieken. De Tridentijnse ritus zou voor een deel van de katholieken de enige juiste vorm zijn om het geloof te beleven. Anderen maken uit dit onderzoek vooral op dat de Polen bovenal onderdeel willen zijn van een wereldkerk. Het ene hoeft het andere echter niet uit te sluiten. Uit een onderzoek van  het Pew Research Center in 2016 blijkt dat 55% van de Poolse katholieken een zeer sterke verbondenheid voelt met alle katholieken wereldwijd. Die verbondenheid wordt versterkt door gemeenschappelijke rituelen en eenzelfde taal. De Tridentijnse mis, is meer dan de moderne mis, universeel want gelijk waar ter wereld is die mis in het Latijn. Meer dan de moderne mis zou de Tridentijnse mis de verbondenheid van de Poolse katholieken met andere katholieken dus kunnen versterken. Dit verlangen onderdeel te willen zijn van een groter geheel zou, samen met de sterke steun voor de tradities van de Katholieke Kerk, de grote sympathie voor de Tridentijnse ritus kunnen verklaren.

Evolutie

De Kerk in Polen is, in tegenstelling tot die in veel andere Europese landen springlevend. Toch daalt ook hier het aantal praktiserend katholieken. Een daling die waarschijnlijk te maken heeft met de verbeterde levensstandaard van veel Polen, en die zich de komende jaren wellicht ook zal doorzetten. De Katholieke Kerk in Polen heeft de afgelopen jaren ook enkele schandalen doorgemaakt, maar die bleven vrijwel altijd lokaal en brachten geen sneeuwbaleffect op gang zoals dat in Vlaanderen het geval was na de affaire Vangheluwe. De Kerk heeft er als het ware een status van onfeilbaarheid. Die status heeft de Kerk nog steeds te danken aan haar rol die ze gespeeld heeft bij de ontmanteling van het communistische regime in  het land.

Met 39% van de bevolking die wekelijks een mis bijwoont blijft de Kerk een zeer machtig instituut. Ze heeft door haar banden met politici invloed op vele vlakken van beleidsvoering en zal de komende jaren dan ook zeker nog van  haar laten horen. Het stereotype Polak-katolik zal dus ook in de (nabije) toekomst actueel blijven.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s